Engelsiz Bilişim Gündemi (7. bölüm)
Engelsiz Bilişim TV’de yayımlanan Engelsiz Bilişim Gündemi programının yedinci bölümünde, Emre Taşgın ve Süleyman Doğan tarafından Türkiye’de ve dünyada engellilik, yapay zekâ, dijital erişilebilirlik, giyilebilir teknolojiler, işitme teknolojileri ve erişilebilir yazılım geliştirme alanlarında yaşanan güncel gelişmeler değerlendirildi. Üç haftada bir yayımlanan programda teknolojik yeniliklerin engelli bireylerin günlük yaşamlarına etkileri, farklı engel gruplarının ihtiyaçlarına yönelik geliştirilen uygulamalar ve teknolojinin gelecekte sunabileceği olanaklar tartışıldı.
Meta’dan akıllı gözlük hibesi
Programın ilk bölümünde Meta’nın yapay zekâ destekli akıllı gözlüklerle engelli bireylerin yaşamlarını kolaylaştırmayı amaçlayan projelere sağladığı destekler değerlendirildi. Şirketin yaklaşık 2 milyon dolarlık bir program kapsamında 30 farklı kuruluşa destek vereceği belirtildi. Bu kuruluşların geliştireceği projelerin bir bölümünün Ray-Ban Meta akıllı gözlüklerinin engelli bireyler tarafından kullanılmasına odaklandığı ifade edildi. Desteklenen projeler arasında görme engelli ve az gören bireylerin, bilişsel engelli bireylerin ve tekerlekli sandalye kullanıcılarının günlük yaşamlarını kolaylaştırabilecek uygulamalar bulunduğu aktarıldı. Emre Taşgın, destek alan 30 kuruluşun 12’sinin engellilik alanında faaliyet gösteren kuruluşlar olduğunu belirtti. Bu çalışmaların akıllı gözlüklerin farklı engel grupları açısından hangi amaçlarla kullanılabileceğini araştırmayı hedeflediği ifade edildi.
Tekerlekli sandalye kullanıcılarının parklarda, sokaklarda ve diğer kamusal alanlarda karşılaştıkları fiziksel engelleri bildirmelerine yönelik projeler örnek gösterildi. Kullanıcıların Ray-Ban Meta gözlükleriyle fotoğraflar çekerek erişilebilirlik sorunlarını belgeleyebilecekleri, bu veriler üzerinden kamusal alanların erişilebilirliğinin geliştirilmesine yönelik çözümler oluşturulabileceği belirtildi. Görme engelli bireyler açısından ise üniversitelerdeki ders materyallerine erişim, çevredeki nesnelerin tanınması ve görsel bilgilerin betimlenmesi gibi kullanım alanlarının gündeme geldiği ifade edildi. Bilişsel engelli bireylerin sesli yönlendirmelerden yararlanabilmelerine ve zihinsel engelli bireylerin bazı iş süreçlerinde eller serbest biçimde çalışabilmelerine yönelik projeler üzerinde de duruldu.
Emre Taşgın, Meta’nın farklı engel gruplarının ihtiyaçlarına yönelik projeler aracılığıyla akıllı gözlüklerin gerçek yaşam koşullarında nasıl kullanıldığını gözlemleyebileceğini ve geliştirdiği yapay zekâ sistemlerini iyileştirmek için deneyim elde edebileceğini belirtti. Süleyman Doğan da şirketin bu tür projeler aracılığıyla yapay zekâ teknolojisini geliştirmeyi amaçlıyor olabileceğini söyledi. Bu nedenle çalışmaların hem Meta hem de engelli kullanıcılar açısından karşılıklı yarar sağlayabilecek bir ilişki oluşturduğu değerlendirildi. Engelli bireylerin normal koşullarda temin etmekte zorlanabilecekleri teknolojilere ulaşmalarının, şirketin ise ürünlerinin kullanım alanlarını genişletmesinin mümkün olabileceği ifade edildi.
Meta’nın akıllı gözlüklerle ilgili ikinci önemli gelişmesinin İrlanda’da gerçekleştirileceği belirtildi. Vision Ireland ile yapılan iş birliği kapsamında görme engelli ve az gören yetişkinlere 15 bin Ray-Ban Meta akıllı gözlüğünün ücretsiz dağıtılmasının planlandığı aktarıldı. Görme engelli bireylerin gözlüklerin metin okuma, nesne tanıma ve çevresel bilgileri betimleme gibi yapay zekâ özelliklerinden yararlanabilmelerinin de hedeflendiği belirtildi. Emre Taşgın, 15 bin akıllı gözlüğün ücretsiz dağıtılmasının önemli bir sayı olduğunu vurguladı. İrlanda ölçeğinde bu sayının oldukça dikkat çekici olduğunu belirtti. Türkiye’de bile 15 bin görme engelli bireye akıllı gözlük dağıtılmasının önemli bir çalışma olarak değerlendirilebileceğini ifade etti. Akıllı gözlüklerin yalnızca İrlanda’da dağıtılmadığına da değinildi. ABD’de gazilere yönelik benzer çalışmaların bulunduğu, bazı yardım kuruluşlarının akıllı gözlükleri satın alarak engelli bireylere ulaştırdıkları belirtildi. Böylece kamera ve yapay zekâ destekli gözlüklerin giderek daha fazla kullanıcıya ulaşmaya başladığı ifade edildi.
Programda akıllı gözlüklerin görme engelli bireylerin günlük yaşamında nasıl kullanılabileceği de ele alındı. Emre Taşgın, kısa süre önce Ray-Ban Meta akıllı gözlüğü kullanan bir arkadaşıyla görüştüğünü anlattı. Arkadaşının gözlüğü yurt dışından getirdiğini, Türkiye’de doğrudan bir distribütör aracılığıyla temin etmenin mümkün olmadığını belirtti. Türkiye’deki kullanıcıların bu gözlükleri genellikle yurt dışından getirttikleri veya başka kişiler tarafından getirilen ürünleri satın aldıkları ifade edildi. Görüşme gerçekleştirdiği kişinin gözlük sayesinde otobüs duraklarını öğrenebildiğini ve çevresindeki bazı engeller hakkında bilgi alabildiğini söylediği aktarıldı. Söz konusu kullanıcının Meta’nın kendi uygulaması yerine Fransız geliştiriciler tarafından hazırlanan bir uygulamayla gözlüğünü birlikte kullandığı belirtildi. Böylece akıllı gözlüklerin yalnızca üretici şirket tarafından sunulan özelliklerle sınırlı kalmadığı, farklı yazılım çözümleriyle kullanım alanlarının genişletilebildiği ifade edildi. Bu gelişmelerin görme engelli bireylerin çevrelerindeki görsel bilgileri daha kolay öğrenmelerini sağlayabileceği belirtildi. Ancak akıllı gözlüklerin beyaz bastonun veya rehber köpeğin yerine geçmemesi gerektiği özellikle vurgulandı. Emre Taşgın, görme engelli bireylerin bu gözlükleri bağımsız hareket sırasında kullandıkları diğer destek araçlarıyla birlikte değerlendirmelerini önerdi.
Akıllı gözlüklerin günlük yaşamda sunduğu olanakların yanında mahremiyet ve kişisel verilerin korunması açısından oluşturabileceği riskler de tartışıldı. Özellikle kamera ve mikrofonlarla donatılmış gözlüklerin kamusal alanlarda görüntü veya ses kaydı yapabilmesinin kişisel gizlilik bakımından sorunlar doğurabileceği ifade edildi. Birleşik Krallık ve Norveç’te bu tür gözlüklerin belirli alanlara alınmasının sınırlandırılıp sınırlandırılmaması gerektiğine ilişkin tartışmalar bulunduğu belirtildi. Sinemalarda filmlerin izinsiz kaydedilmesi veya kamu kurumlarında hassas bilgilerin görüntülenmesi gibi ihtimaller üzerinde duruldu. Kayıt altına alınan görüntülerde kişilerin yüzlerinin bulanıklaştırılması gibi teknik çözümlerin de tartışıldığı ifade edildi. Süleyman Doğan, kamera ve ses kaydı yapabilen cihazların yaygınlaşmasının kişisel verilerin korunması bakımından yeni sorunlar oluşturabileceğini belirtti. Türkiye’deki Kişisel Verilerin Korunması ile ilgili mevzuat çerçevesinde gelecekte bu cihazların nasıl değerlendirileceğinin de önemli olduğunu ifade etti. Emre Taşgın, bu sorunların yalnızca Meta’nın ürünleriyle sınırlı olmadığını vurguladı. Google ve Samsung gibi şirketlerin de akıllı gözlükler geliştirmesi durumunda benzer tartışmaların yaşanabileceğini belirtti. Kamera destekli giyilebilir teknolojilerin sağladıkları yararlarla birlikte mahremiyet risklerinin de hayatın bir parçası haline gelebileceği ifade edildi. Bu gelişmelerin teknoloji şirketleri açısından öngörülebilir riskler olduğu değerlendirildi. Emre Taşgın, ürün geliştiricilerin ve pazarlama ekiplerinin bu tür sorunların ortaya çıkabileceğini önceden değerlendirmiş olabileceklerini düşündüğünü belirtti. Buna rağmen kullanıcıların teknolojik ürünlerin kullanım koşullarını ve gizlilik politikalarını yeterince incelemeden kabul edebildiklerine dikkat çekildi.
Konuşmaları metin haline dönüştüren akıllı gözlük
Programın ikinci haberinde konuşmaları gerçek zamanlı olarak yazıya dönüştüren yeni bir akıllı gözlük ele alındı. Ürünün özellikle işitme engelli bireylerin çevrelerinde konuşulanları altyazı olarak takip edebilmelerini amaçladığı belirtildi. Sistem tarafından algılanan konuşmaların doğrudan kullanıcının görüş alanında yazılı biçimde gösterildiği ifade edildi. Gözlüğün 55 dili ve 109 aksanı desteklediği, konuşmaları yaklaşık bir saniyelik gecikmeyle altyazıya dönüştürebildiği aktarıldı. Cihazda dört mikrofon ve kemik iletim sensörlerinden yararlanıldığı belirtildi. Bu donanımlar sayesinde kalabalık ve gürültülü ortamlarda konuşmaların daha doğru biçimde algılanmasının hedeflendiği ifade edildi. Ürünün bir işitme cihazı olmadığı özellikle vurgulandı. Gözlükte sesleri kullanıcıya aktaran hoparlör bulunmadığı, cihazın temel işlevinin konuşmaları yazıya dönüştürerek altyazı sunmak olduğu belirtildi. Bu nedenle doğrudan ses yükseltme veya işitme desteği sunan cihazlardan farklı bir kullanım amacına sahip olduğu ifade edildi.
Emre Taşgın, bu tür bir teknolojinin işitme engelli bireyler açısından konferanslarda, toplantılarda ve diğer toplu ortamlarda önemli kolaylıklar sağlayabileceğini belirtti. Örneğin bir konferansta canlı altyazı hizmeti sunulmaması durumunda işitme engelli bir kişinin gözlüğünü kullanarak konuşmaları yazılı biçimde takip edebileceği anlatıldı. Gözlüğün yalnızca canlı altyazı değil, farklı diller arasında çeviri olanağı da sunduğu belirtildi. Böylece yabancı dilde gerçekleştirilen konuşmaların da kullanıcıya yazılı olarak aktarılabileceği ifade edildi. Özellikle uluslararası konferanslara katılan veya yurt dışına seyahat eden işitme engelli bireyler açısından bu özelliğin önemli olabileceği değerlendirildi.
Cihazın 18 saate kadar canlı altyazı ve yaklaşık 6,5 saat çeviri hizmeti sunabildiği aktarıldı. Emre Taşgın, bu sürelerin uzun olduğunu ve özellikle konferans gibi etkinliklerde kullanım açısından önemli bir avantaj sağlayabileceğini ifade etti. Yapay zekâ uygulamalarında kullanılan canlı çeviri hizmetlerinin bazı durumlarda kullanım süresi veya abonelik sınırlamaları bulunabileceği belirtildi. Bu nedenle uzun süreli canlı altyazı ve çeviri sunan özel cihazların farklı ihtiyaçlara yanıt verebileceği ifade edildi.
Akıllı gözlüğün sinemalarda da kullanılabilme ihtimali değerlendirildi. Altyazı sunulmayan filmlerin işitme engelli bireyler tarafından bu tür cihazlarla takip edilebileceği belirtildi. Ancak akıllı gözlüklerin sinemalara alınmasına ilişkin mahremiyet ve telif hakkı tartışmalarının bu kullanım alanıyla çelişebileceği ifade edildi. Emre Taşgın, bir yandan sinemalarda akıllı gözlüklerin sınırlandırılmasının tartışıldığını, diğer yandan bu gözlüklerin işitme engelli bireylerin sinema deneyimini erişilebilir hale getirebilecek teknolojiler olarak geliştirildiğini belirtti. Bu durumun teknolojik gelişmelerle hukuki ve toplumsal düzenlemeler arasında yeni tartışmalar ortaya çıkarabileceği değerlendirildi.
Google DeepMind, işaret dilini metne dönüştürüyor
Başka bir haberde Google DeepMind tarafından geliştirildiği belirtilen işaret dilinden metne dönüştürme teknolojisi ele alındı. Sign Language to Text adıyla anılan yapay zekâ sisteminin işaret diliyle gerçekleştirilen iletişimi yazılı metne dönüştürmeyi amaçladığı ifade edildi. Süleyman Doğan, sistemin ilk aşamada Amerikan İşaret Dilini İngilizce metne dönüştürdüğünü anlattı. Teknolojinin Pixel 11 cihazlarında, Gboard ve canlı transkripsiyon özellikleriyle kullanılmaya başlandığının duyurulduğunu aktardı. Daha sonraki dönemlerde farklı cihazların ve işaret dillerinin de desteklenmesinin planlandığı belirtildi. Modelin geliştirilmesinde 50’den fazla işaret diline ilişkin 100 bin saatin üzerinde veriden yararlanıldığı ifade edildi. Bu verilerin işaret dili hareketlerinin yapay zekâ tarafından öğrenilmesini ve anlamlı metinlere dönüştürülmesini sağlamayı amaçladığı belirtildi.
Emre Taşgın, önceki programda bu teknolojiye ilişkin henüz resmî olarak duyurulmamış gelişmelerin ele alındığını hatırlattı. O dönemde sistemin gelecekte kullanıma sunulabileceğini düşündüklerini, ancak duyurunun beklediklerinden daha erken gerçekleştiğini ifade etti. Yeni duyurunun önceki beklentilerinden daha geniş bir kullanım alanını kapsadığını belirtti. Başlangıçta işaret dilinden metne dönüştürme teknolojisinin daha çok mesaj yazmak amacıyla kullanılabileceğini düşündüklerini, ancak sistemin web aramaları ve yapay zekâ uygulamalarıyla iletişim gibi farklı işlevlere de yönelik olduğunu anlattı. Bu teknolojinin işaret dili kullanan bireylerin dijital ortamlarla etkileşimini önemli ölçüde değiştirebileceği ifade edildi. İşitme engelli bir kullanıcının işaret diliyle yapay zekâya soru sorabilmesi, web araması gerçekleştirebilmesi veya çevresindeki kişilerle yazılı iletişim kurabilmesi açısından önemli olanaklar ortaya çıkabileceği belirtildi.
Emre Taşgın, işaret dilinden metne dönüştürmenin teknolojik açıdan önemli bir gelişme olduğunu vurguladı. Daha önce metinden işaret diline dönüştürme çalışmalarının daha hızlı ilerlemesini beklediğini, ancak işaret dilinden metne dönüştürme teknolojisinde de önemli ilerlemeler yaşandığını belirtti. Bununla birlikte sistemin gerçek kullanımda ne kadar doğru sonuç verdiğinin değerlendirilmesi gerektiği ifade edildi. Amerikan İşaret Diliyle gerçekleştirilen çevirilerin başarısının zaman içerisinde daha iyi anlaşılabileceği belirtildi. Diğer işaret dillerinin desteklenmesi durumunda Türk İşaret Dilinin de bu çalışmalar içerisinde yer alabileceği ihtimali üzerinde duruldu.
Teknolojinin mahremiyet özellikleri de ele alındı. Google’ın açıklamasına göre işaret dilini algılamak amacıyla kullanılan kamera görüntülerinin tamamının bulut sistemlerine gönderilmediği, görüntülerin cihaz üzerinde işlendiği aktarıldı. El, yüz ve beden hareketlerinin geometrik verilere dönüştürüldüğü ve sistemin bu veriler üzerinden işlem yaptığı belirtildi. Bu yaklaşımın kullanıcıların kamera görüntülerinin doğrudan sunuculara aktarılmasının önlenmesi açısından önemli olduğu değerlendirildi. Emre Taşgın, özellikle kamera destekli yapay zekâ sistemlerinde mahremiyetin önemli bir konu olduğunu, bu nedenle görüntülerin işlenme biçiminin dikkate alınması gerektiğini ifade etti. İşaret dili çevirisinin yalnızca el hareketlerinin tanınmasından ibaret olmadığı da vurgulandı. Yüz ifadelerinin, mimiklerin ve beden hareketlerinin işaret dilinde anlam taşıdığı belirtildi. Bu nedenle yapay zekâ sistemlerinin dilsel ve kültürel bağlamı doğru biçimde değerlendirmesinin önemli olduğu ifade edildi.
Emre Taşgın, işaret dilindeki ifadelerin kelime kelime çevrilmesinin yeterli olmayacağını söyledi. Çevirinin doğru olabilmesi için işaretlerin kullanıldığı bağlamın anlaşılması ve iletilmek istenen anlamın karşı tarafa doğru biçimde aktarılması gerektiğini vurguladı. Metinden işaret diline dönüştürme sistemlerinin gelişiminde de bağlamın önemli olduğu belirtildi. Yapay zekânın dilsel bağlamı daha başarılı biçimde değerlendirmeye başlamasının bu alandaki çalışmaları hızlandırabileceği ifade edildi.
Samsung Galaxy Buds kulaklıkları işitme desteği sunuyor
Programın dördüncü haberinde Samsung’un Galaxy Buds serisindeki kulaklıkların işitme desteği sunabilecek özellikleri değerlendirildi. Galaxy Buds 3 Pro ve 4 Pro modelleri için geliştirildiği belirtilen Hearing Aid özelliğinin ABD’de FDA onayı aldığı aktarıldı. Bu kulaklıkların 18 yaşın üzerindeki hafif veya orta derecede işitme kaybı yaşayan bireyler tarafından reçetesiz işitme cihazı olarak kullanılabilmesinin amaçlandığı belirtildi. Tüketici elektroniği alanında geliştirilen bir ürünün işitme desteği sağlayacak biçimde kullanılabilmesinin önemli bir gelişme olduğu ifade edildi. Süleyman Doğan, benzer bir kulaklık kullandığını ve kendi cihazında ortam seslerini yükseltmeye yönelik bir özellik bulunduğunu anlattı. Kulaklıkların mikrofonları aracılığıyla çevresel sesleri algılayabildiğini, bu seslerin güçlendirilerek kullanıcıya aktarılabildiğini belirtti.
Emre Taşgın, bu gelişmeyi evrensel tasarım yaklaşımı açısından değerlendirdi. Süleyman Doğan’ın işitme kaybı bulunmamasına rağmen aynı tür kulaklığı müzik dinlemek veya çevresindeki sesleri duymak amacıyla kullandığını hatırlattı. İşitme kaybı yaşayan bir bireyin ise benzer bir ürünü işitme desteği amacıyla kullanabileceğini ifade etti. Bu durumun farklı kullanıcı gruplarının aynı üründen kendi ihtiyaçları doğrultusunda yararlanabilmelerini gösterdiği belirtildi. Evrensel tasarımın yalnızca engelli bireyler için özel ürünler geliştirmekten ibaret olmadığı, daha geniş kullanıcı kitlesine hitap eden ürünlerin farklı erişilebilirlik ihtiyaçlarını karşılayabilmesiyle de ilişkili olduğu vurgulandı. Apple cihazlarında bulunan erişilebilirlik özellikleri örnek gösterildi. Görme engelli, işitme engelli veya farklı ihtiyaçları bulunan kullanıcıların aynı cihazların erişilebilirlik ayarlarından yararlanabildikleri belirtildi. Bu yaklaşımın yalnızca akıllı telefonlarla sınırlı kalmayıp kulaklıklar ve akıllı gözlükler gibi ürünlerde de yaygınlaşmaya başladığı ifade edildi.
Emre Taşgın, teknoloji şirketlerinin ürünlerini daha geniş kullanıcı gruplarına ulaştırmak istemeleri durumunda evrensel tasarım ilkelerine önem vermeleri gerektiğini savundu. Farklı engel gruplarının ihtiyaçlarını karşılayan ürünlerin hem kullanıcılar açısından yarar sağlayabileceği hem de şirketlerin pazarını genişletebileceği ifade edildi.
Signia, yapay zekâ destekli işitme cihazı platformu geliştirdi
Programın beşinci haberinde Signia tarafından geliştirilen yeni nesil yapay zekâ destekli işitme cihazı platformu ele alındı. AXIS adıyla aktarılan platformda dört farklı derin sinir ağının birlikte kullanıldığı belirtildi. Bu ağlardan birinin konuşmaları, birinin çevresel gürültüyü, birinin ortamın genel akustik özelliklerini ve diğerinin kullanıcının kendi sesini analiz ettiği ifade edildi. Farklı ses kaynaklarının birlikte değerlendirilmesinin özellikle kalabalık ve gürültülü ortamlarda konuşmaların daha anlaşılır hale getirilmesini amaçladığı belirtildi. Süleyman Doğan, sistemin yalnızca tek bir sesi yükseltmek yerine çevredeki farklı sesleri birbirleriyle ilişkili biçimde değerlendirdiğini anlattı. Örneğin arka plandaki gürültünün azaltılması, konuşan kişilerin seslerinin belirginleştirilmesi ve kullanıcının kendi sesini uygun biçimde duyabilmesi için ayarlamaların eş zamanlı gerçekleştirildiği ifade edildi. Emre Taşgın, bu teknolojinin daha dinamik ve doğal bir işitme deneyimi sunmayı hedeflediğini belirtti. Özellikle birden fazla kişinin bulunduğu ortamlarda kullanıcıların konuşmaları ayırt edebilmelerinin önemli olduğu vurgulandı.
Haberde sistemin 24 Ağustos tarihinde ABD, Almanya ve İskandinav ülkelerinde satışa sunulduğu belirtildi. Daha sonraki aylarda başka ülkelerde de kullanılabilir hale gelebileceği ifade edildi. Türkiye’ye ne zaman geleceği konusunda kesin bilgi bulunmadığı, ilgilenen kullanıcıların gelişmeleri takip edebilecekleri belirtildi.
Bu haber üzerinden işitme engelli bireylerin tek tip bir kullanıcı grubu olarak değerlendirilmemesi gerektiği vurgulandı. İşitme engellilik denildiğinde yalnızca işitme cihazlarının veya işaret dilinin akla gelmesinin yeterli olmadığı ifade edildi. Farklı bireylerin işaret dili, dudak okuma, işitme cihazları, canlı altyazı veya başka iletişim yöntemlerinden yararlanabildikleri belirtildi. Bütün işitme engelli bireylerin işaret dili kullanmadığı hatırlatıldı. İşaret dili kullanan bireyler için farklı, az duyan bireyler için farklı ve altyazıyla iletişim kuran kişiler için başka teknolojik çözümler geliştirildiği ifade edildi. Emre Taşgın, programın bu açıdan farkındalık oluşturabilecek bir içeriğe dönüştüğünü belirtti. İşitme engelli bireylerin iletişim ihtiyaçlarının çeşitliliğinin farklı teknoloji örnekleri üzerinden değerlendirildiğini ifade etti.
Dudak okuma teknolojilerine ilişkin gelişmelerin de ilerleyen programlarda ele alınabileceği belirtildi. Yapay zekâ sistemlerinin dudak hareketlerinden anlam çıkarabilmesi gibi çalışmaların gelecekte değerlendirilmesinin mümkün olabileceği ifade edildi.
ALO 199 Çağrı Merkezinde görüntülü işaret dili desteği
Programın altıncı haberinde Türkiye’de Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğüne bağlı ALO 199 Çağrı Merkezinde başlatılan görüntülü işaret dili desteği ele alındı. İşitme ve konuşma engelli vatandaşların çağrı merkezi hizmetlerinden görüntülü görüşme aracılığıyla yararlanabilmelerinin amaçlandığı belirtildi. Süleyman Doğan, çağrı merkezinde işaret dili bilen personel aracılığıyla hizmet sunulmaya başlandığını anlattı. Böylece işitme engelli bireylerin işaret dili kullanarak çağrı merkeziyle iletişim kurabilecekleri ifade edildi. Emre Taşgın, bu gelişmenin Türkiye açısından programda ele alınan en önemli haberlerden biri olduğunu belirtti. Kamu hizmetlerinin işaret dili kullanan bireyler için erişilebilir hale getirilmesinin önemli bir adım olduğunu vurguladı.
ALO 199 aracılığıyla kimlik kartı, pasaport ve diğer nüfus hizmetleriyle ilgili randevu ve bilgilendirme işlemlerinin gerçekleştirilebildiği hatırlatıldı. İşaret dili desteği sayesinde işitme engelli bireylerin de bu işlemleri başka bir kişinin yardımına ihtiyaç duymadan yapabilmelerinin amaçlandığı belirtildi.
Emre Taşgın, erişilebilir kamu hizmetlerinin engelli bireylerin bağımsızlığı açısından önemli olduğunu ifade etti. İşaret dili kullanan bir vatandaşın kamu kurumuyla doğrudan iletişim kurabilmesinin, başka bir kişinin yardımı olmadan işlemlerini tamamlayabilmesinin değerli olduğunu belirtti. Bu hizmetin aynı zamanda engelli bireylerin kamu kurumları tarafından ihtiyaçlarının dikkate alındığını hissetmelerine katkı sağlayabileceği ifade edildi. Kamu kurumlarının farklı engel gruplarının iletişim ihtiyaçlarını göz önünde bulundurarak hizmet geliştirmelerinin önemli olduğu vurgulandı.
Programda işaret dili destekli kamu hizmetlerinin ALO 199 ile başlamadığı da hatırlatıldı. Türkiye’de daha önce benzer çalışmaların gerçekleştirildiği belirtildi. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının Ailem Engelsiz mobil uygulaması örnek gösterildi. Ailem Engelsiz uygulamasının işitme engelli bireylerin işaret dili yoluyla farklı hizmetlerden yararlanabilmelerini destekleyen bir çalışma olduğu ifade edildi. Bu tür uygulamaların başka kamu kurumları açısından da örnek oluşturabileceği belirtildi.
El yazısı halindeki matematik notları erişilebilir hale geliyor
Programın son haberinde ABD’deki Purdue Üniversitesinde geliştirilen Ink to HTML adlı uygulama değerlendirildi. Uygulamanın el yazısıyla hazırlanmış matematik notlarını ve çeşitli ders materyallerini ekran okuyucularla erişilebilir hale getirmeyi amaçladığı belirtildi. Süleyman Doğan, sistemin el yazısıyla hazırlanmış ders notlarını, matematiksel denklemleri, çizimleri, grafikleri ve tabloları yapay zekâ yardımıyla analiz ederek erişilebilir HTML içeriklerine dönüştürdüğünü anlattı. Oluşturulan içeriklerin WCAG 2.2 AA ölçütlerine uygun olacak biçimde hazırlanmasının hedeflendiği belirtildi.
Emre Taşgın, görme engelli bireyler için el yazısıyla hazırlanmış metinlere erişimin önemli bir sorun olduğunu vurguladı. Özellikle matematiksel ifadelerin, sembollerin ve farklı görsel gösterimlerin bulunduğu ders materyallerinin ekran okuyucularla okunabilir hale getirilmesinin güç olabildiğini belirtti. Uygulamanın görme engelli öğrencilerin bulunduğu eğitim ortamlarında karşılaşılan somut bir sorundan hareketle geliştirildiği ifade edildi. İki öğretim üyesinin matematik derslerinde kullandıkları el yazısı notlarını erişilebilir hale getirmek için sürekli çaba göstermek zorunda kaldıkları ve bu soruna teknolojik bir çözüm geliştirmeye karar verdikleri anlatıldı.
Araştırmacıların vibe coding olarak adlandırılan yapay zekâ destekli yazılım geliştirme yaklaşımından yararlandıkları belirtildi. İlk aşamada Google AI Studio aracılığıyla çalışmalar gerçekleştirdikleri, ancak kullanım kredilerinin tükenmesi nedeniyle geliştirme sürecinde sınırlamalarla karşılaştıkları ifade edildi. Daha sonra üniversiteden kurumsal destek aldıkları ve Claude gibi başka yapay zekâ araçlarından da yararlanarak uygulamayı geliştirmeye devam ettikleri anlatıldı. Böylece doğrudan yazılım geliştirme uzmanı olmayan kişilerin kendi alanlarında karşılaştıkları bir soruna yönelik teknolojik çözüm üretebildikleri belirtildi. Emre Taşgın, bu örneğin vibe coding yaklaşımının erişilebilirlik alanında sunabileceği olanakları göstermesi bakımından önemli olduğunu ifade etti. Bir sorunu belirleyen kişinin yapay zekâ araçlarından yararlanarak çözüm geliştirmeye çalışmasının yeni uygulamaların ortaya çıkmasını sağlayabileceğini belirtti.
Uygulamanın henüz herkesin kullanımına açılmış bir hizmet olmadığı ifade edildi. Üniversite bünyesinde öğretim üyeleri tarafından kullanıldığı, ders notlarının erişilebilir hale getirilerek öğrencilerle paylaşıldığı aktarıldı. Bununla birlikte benzer sistemlerin başka üniversitelerde veya ülkelerde de geliştirilebileceği vurgulandı. Emre Taşgın, Türkiye’de vibe coding ile ilgilenen geliştiricilerin ve araştırmacıların el yazısıyla hazırlanmış materyallerin erişilebilirliği konusunda projeler oluşturabileceklerini belirtti.
Programda vibe coding yaklaşımının yazılım geliştirme süreçlerine etkisi ayrıca tartışıldı. Emre Taşgın, yapay zekâ yardımıyla yazılım geliştirme olanaklarının genişlemesinin yazılım bilgisi bulunmayan kişilerin de uygulama geliştirmeye başlamalarına yardımcı olabileceğini ifade etti. Bununla birlikte bu gelişmenin yazılımcıların uzmanlığını gereksiz hale getirmediğini vurguladı. Yapay zekâ tarafından geliştirilen uygulamaların güvenlik, performans ve işlevsellik açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Süleyman Doğan, vibe coding ile hızlı biçimde yazılım projeleri geliştirilebildiğini, ancak güvenlik açısından dikkatli olunması gerektiğini söyledi. Kendi çalışmalarında yazılımın tamamını yapay zekâya bırakmak yerine farklı aşamaları ayrı ayrı geliştirmeyi tercih ettiğini belirtti. Özellikle sunucu tarafında çalışan uygulamalarda güvenlik açıklarının önemli riskler oluşturabileceği ifade edildi. Yapay zekâ araçlarının işlevsel yazılımlar oluşturabilmelerine rağmen güvenlik açısından her zaman yeterli sonuçlar vermeyebilecekleri belirtildi.
Emre Taşgın, algoritma mantığını bilen ve yazılım geliştirme deneyimi bulunan kişilerin vibe coding araçlarından daha başarılı biçimde yararlanabileceklerini düşündüğünü söyledi. Süleyman Doğan da yazılım bilgisi bulunan bir kişinin yapay zekâya verdiği talimatlarla konuya tamamen yabancı bir kişinin hazırladığı talimatlar arasında önemli farklılıklar olabileceğini ifade etti. Bu nedenle yapay zekâ destekli yazılım geliştirmek isteyen kişilerin temel kodlama ve algoritma bilgisi edinmelerinin yararlı olacağı belirtildi. Böylece yapay zekâ araçlarına daha doğru talimatlar verilebileceği ve ortaya çıkan ürünlerin daha iyi değerlendirilebileceği ifade edildi. Uygulamaların kullanıma sunulmadan önce deneyimli yazılımcılar tarafından değerlendirilmesinin önemli olduğu vurgulandı. Ayrıca farklı yapay zekâ araçlarının birbirlerinin geliştirdiği kodları kontrol etmek amacıyla kullanılabileceği belirtildi. Örneğin Claude ile geliştirilen bir uygulamanın Codex gibi başka bir araçla analiz ettirilebileceği veya farklı araçlar arasında çapraz kontroller gerçekleştirilebileceği ifade edildi. Yapay zekâ destekli test araçlarının ve ajan sistemlerinin internet sitelerini veya uygulamaları değerlendirerek bazı sorunların belirlenmesine yardımcı olabileceği anlatıldı. Ancak bu yöntemlerin de güvenlik ve kalite değerlendirmelerinin tamamını tek başına karşılamayabileceği belirtildi. Yapay zekâ araçlarının farklı aşamalarda kullanılması ve gerektiğinde insan uzmanlığından yararlanılması gerektiği vurgulandı.
2026 Uluslararası Engelsiz Bilişim Kongresi düzenleniyor
Türkiye Engelsiz Bilişim Platformu tarafından düzenlenecek Uluslararası Engelsiz Bilişim Kongresi hakkında bilgi verildi. Kongrenin 26-27 Kasım 2026 tarihlerinde İstanbul’da gerçekleştirileceği ve ana temasının dijital erişilebilirlik olduğu belirtildi. Programda kongrenin her yıl gerçekleştirilen geleneksel bir organizasyon olduğu ifade edildi.
Emre Taşgın, İstanbul’un büyük bir şehir olması nedeniyle kongrenin geniş katılımlı ve verimli geçmesini beklediğini söyledi. Etkinlik için hazırlıkların devam ettiğini ve önemli çalışmalar planlandığını ifade etti. Kongreye bildiri başvurularının ve özel oturum önerilerinin Türkiye Engelsiz Bilişim Platformunun internet sitesi üzerinden gönderilebileceği belirtildi. Ayrıca program, yer ve diğer organizasyon ayrıntılarının Instagram, Facebook ve YouTube hesaplarından duyurulacağı ifade edildi.
